Bir danışmandan, avukattan, mimardan ya da başka bir serbest meslek erbabından hizmet aldığınızda belge üzerinde “brüt ücret”, “stopaj”, “KDV” ve “net tahsilat” satırlarını görebilirsiniz. Bir şirketten aynı bedelle hizmet aldığınızda ise çoğu kez fatura gelir ve ödeme hesabı farklı görünür. Bu fark, elektronik belgenin adından değil; hizmeti sunanın vergisel statüsünden, işlemin niteliğinden ve alıcının kesinti yapma yükümlülüğünden doğar.
En önemli kural şudur: Taraflar istedikleri için e-SMM yerine fatura ya da fatura yerine e-SMM seçemez. Doğru belge, faaliyetin ve belgeyi düzenleyenin hukuki niteliğine göre belirlenir. Aşağıdaki örnekler genel mantığı göstermek içindir; sözleşme ve vergi uygulamanızı mali müşavirinizle işlem özelinde doğrulayın.
e-SMM nedir, faturadan neden farklıdır?
Vergi Usul Kanununa göre serbest meslek erbabı, mesleki faaliyetiyle ilgili her tahsilat için serbest meslek makbuzu düzenler. e-SMM, bu makbuzun elektronik biçimidir; kâğıt makbuzdan farklı bir vergi türü oluşturmaz. Vergiden muaf olmayan serbest meslek erbabı için e-SMM uygulaması zorunludur. Faaliyete yeni başlayanların, işe başladıkları ayı izleyen üçüncü ayın sonuna kadar uygulamaya dahil olması gerekir.
Fatura ise Vergi Usul Kanununda, tüccarın sattığı mal veya yaptığı iş karşılığında müşterinin borçlandığı tutarı gösteren ticari belge olarak tanımlanır. Genel kuralda malın tesliminden veya hizmetin yapılmasından itibaren en fazla yedi gün içinde düzenlenir; Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirli işlem veya sektörler için daha kısa süre ya da işlem anında düzenleme zorunluluğu getirilebilir.
| Başlık | e-SMM | Fatura |
|---|---|---|
| Düzenleyen | Serbest meslek erbabı | Ticari belge düzenlemekle yükümlü satıcı veya hizmet sağlayıcı |
| Temel olay | Mesleki faaliyete ilişkin tahsilat | Mal teslimi veya hizmet ifası nedeniyle müşterinin borçlanması |
| Gelir vergisi stopajı | Alıcı GVK 94 kapsamında sorumluysa ve istisna yoksa gündeme gelir | Sıradan yurtiçi ticari hizmet faturasında yalnızca satıcı şirket olduğu için serbest meslek stopajı doğmaz; başka kesinti kuralları saklıdır |
| KDV | İşlemin tabi olduğu oran ve varsa sorumluluk/tevkifat kuralına göre | İşlemin tabi olduğu oran ve varsa sorumluluk/tevkifat kuralına göre |
| Elektronik biçim | e-SMM | Alıcının ve satıcının durumuna göre e-Fatura veya e-Arşiv Fatura |
Stopajı kim keser?
Gelir Vergisi Kanununun 94’üncü maddesinde sayılan kamu idareleri, şirketler, dernek ve vakıflar ile gerçek gelirini beyan eden ticaret ve serbest meslek erbabı gibi vergi sorumluları, kapsama giren serbest meslek ödemelerinde gelir vergisi kesintisi yapar. Genel serbest meslek ödemelerinde güncel oran yüzde 20’dir. Gelir Vergisi Kanununun 18’inci maddesindeki telif ve ihtira beratı kapsamındaki işlerde yüzde 17 oranı uygulanır; noter ödemeleri ve mevzuattaki diğer özel durumlar ayrıca değerlendirilir.
Stopaj, hizmet bedeline sonradan eklenen ikinci bir ücret değildir. Serbest meslek erbabının brüt kazancından kesilen ve alıcı tarafından onun adına vergi dairesine beyan edilip ödenen tutardır. Serbest meslek erbabı açısından bu kesinti, genel olarak yıllık beyannamede hesaplanan gelir vergisinden mahsup edilir. Alıcının stopaj sorumlusu olmadığı bir tüketici işleminde ise sırf belge e-SMM olduğu için stopaj yapılmaz.
KDV ile gelir vergisi stopajını karıştırmayın
Serbest meslek faaliyeti çerçevesinde Türkiye’de verilen hizmetler kural olarak KDV’ye tabidir. İndirimli listelerde yer almayan işlemlerde genel KDV oranı yüzde 20’dir. Ancak hizmetin türüne göre indirimli oran, istisna, tam veya kısmi KDV tevkifatı ya da özel sorumluluk uygulaması bulunabilir. Bu nedenle “her e-SMM’de KDV yüzde 20’dir” demek doğru değildir.
Gelir vergisi stopajı ile KDV tevkifatı iki ayrı mekanizmadır. İlki serbest meslek erbabının gelir vergisine mahsuben kesilir. İkincisi ise KDV’nin mevzuatta belirlenen kısmının alıcı tarafından sorumlu sıfatıyla beyan edilmesidir. Bir işlemde yalnızca gelir vergisi stopajı, yalnızca KDV tevkifatı, her ikisi ya da hiçbiri söz konusu olabilir. e-SMM ekranında oran seçmeden önce alıcı türü ile hizmet kodunu birlikte değerlendirin.
Örnek 1: Şirketin serbest meslek erbabından hizmet alması
Varsayımlar: Türkiye’de yerleşik bir serbest meslek erbabı, GVK 94 kapsamında stopaj sorumlusu olan bir şirkete olağan danışmanlık hizmeti veriyor. Sözleşmedeki brüt mesleki ücret 50.000 TL. Gelir vergisi stopaj oranı yüzde 20, KDV oranı yüzde 20. KDV tevkifatı, istisna, indirimli oran ve başka kesinti yok. Alıcı, KDV’yi indirim konusu yapma şartlarını taşıyor.
| Brüt mesleki ücret | 50.000 TL |
| Hesaplanan KDV (%20) | 10.000 TL |
| Gelir vergisi stopajı (%20) | 10.000 TL |
| Serbest meslek erbabına ödenecek tutar | 50.000 TL |
| Alıcının vergi dairesine yatıracağı gelir vergisi stopajı | 10.000 TL |
| Alıcının toplam nakit çıkışı | 60.000 TL |
Hesap şu şekilde çalışır: 50.000 TL brüt ücrete 10.000 TL KDV eklenir, 10.000 TL gelir vergisi stopajı serbest meslek erbabına yapılacak ödemeden düşülür. Alıcı 50.000 TL’yi hizmet verene, 10.000 TL’yi vergi dairesine öder. Toplam nakit çıkışı 60.000 TL’dir. Stopaj alıcının 50.000 TL’lik hizmet giderine eklenen yeni bir maliyet değildir; brüt ücretin içinden ayrılan vergidir. İndirim şartları sağlanıyorsa 10.000 TL KDV, muhasebede indirilecek KDV olarak izlenebilir. KDV indirilemiyorsa veya alıcı nihai tüketiciyse ekonomik maliyet değerlendirmesi değişir.
Örnek 2: Aynı hizmetin bir şirketten faturayla alınması
Varsayımlar: Hizmeti bu kez Türkiye’de yerleşik bir sermaye şirketi veriyor. KDV hariç bedel yine 50.000 TL ve genel KDV oranı yüzde 20. İşleme özel gelir/kurumlar vergisi kesintisi ile KDV tevkifatı bulunmuyor.
| Hizmet bedeli | 50.000 TL |
| Hesaplanan KDV (%20) | 10.000 TL |
| Serbest meslek gelir vergisi stopajı | 0 TL |
| Satıcı şirkete ödenecek tutar | 60.000 TL |
| Alıcının toplam nakit çıkışı | 60.000 TL |
Bu iki örnekte alıcının toplam nakit çıkışı aynı, ödeme rotası farklıdır. e-SMM’de tutarın bir bölümü serbest meslek erbabına, stopaj kısmı vergi dairesine gider. Faturada ise varsayım gereği tutarın tamamı satıcı şirkete ödenir. Bu karşılaştırma “e-SMM her zaman daha pahalıdır” ya da “fatura her zaman daha ucuzdur” sonucunu vermez. Gerçek maliyeti sözleşmedeki ücretin brüt mü net mi olduğu, KDV indirimi, KDV tevkifatı, hizmetin vergisel niteliği ve alıcının statüsü belirler.
Örnek 3: Alıcı bireysel tüketiciyse
Varsayımlar: 50.000 TL KDV hariç danışmanlık hizmetini alan kişi ticari veya mesleki faaliyeti dışında hareket eden bir nihai tüketici. Genel KDV oranı yüzde 20 ve özel bir istisna yok. Tüketici GVK 94 kapsamında stopaj sorumlusu olmadığı için 10.000 TL KDV ile birlikte 60.000 TL’yi serbest meslek erbabına öder. KDV indirimi de yapamadığından tüketici açısından toplam ekonomik yük 60.000 TL olur.
Buradaki sonuç, her gerçek kişi alıcının aynı durumda olduğu anlamına gelmez. Gerçek usulde ticari veya serbest meslek kazancı beyan eden bir kişi, işletmesiyle ilgili ödeme yapıyorsa GVK 94 kapsamında vergi sorumlusu olabilir. Belgeyi düzenlerken yalnızca “şahıs” veya “şirket” ayrımıyla karar vermek bu yüzden yeterli değildir.
Brüt mü net mi? Sözleşmede mutlaka yazın
En sık anlaşmazlık, teklif aşamasındaki “50.000 TL ücret” ifadesinin neyi anlattığının yazılmamasından çıkar. Bu tutar stopaj öncesi brüt mesleki ücret mi, serbest meslek erbabının eline geçmesi beklenen net ücret mi, yoksa KDV dahil toplam tahsilat mı? Aynı sayı için üç farklı ödeme tablosu oluşabilir.
- Ücretin KDV hariç mi dahil mi olduğunu belirtin.
- Brüt ücret ile stopaj sonrası tutarı ayrı adlandırın.
- Gelir vergisi stopajını kimin beyan edeceğini yazın.
- Varsa KDV tevkifatı ve alıcı sorumluluğunu ayrıca gösterin.
- Avans, kısmi tahsilat ve masraf yansıtma yöntemini belirleyin.
- Mevzuat oranı değişirse bedelin nasıl güncelleneceğini kararlaştırın.
Teklifte sadece “net” kelimesini kullanmak yeterli açıklık sağlamaz. Netin KDV öncesi mi sonrası mı olduğu ve hangi kesintilerden sonra hesaplandığı açıkça yazılmalıdır.
e-SMM ne zaman düzenlenir ve nasıl teslim edilir?
Serbest meslek makbuzu, Vergi Usul Kanunundaki tahsilat esasına bağlıdır. Havale, kart, nakit, avans veya mahsuben tahsilat gibi ödeme biçimlerinde tahsilatın gerçekleştiği anı doğru izlemek gerekir. Kısmi ödeme varsa her tahsilatın belge düzenine etkisini mali müşavirinizle değerlendirin. Faturadaki genel yedi günlük düzenleme süresini e-SMM’ye otomatik olarak uygulamayın.
Elektronik ortamda düzenlenen ve elektronik sertifikayla imzalanan e-SMM, muhatabın talebine göre elektronik ortamda iletilebilir veya gerekli koşullarla kâğıt çıktı olarak teslim edilebilir. Düzenleyen, belgeyi elektronik ortamda muhafaza ve ibraz eder; alıcı ise teslim yöntemine göre elektronik dosyayı ya da kâğıt çıktıyı saklar. İZİBİZ e-SMM ile makbuz düzenleme, iletme ve arşivleme seçeneklerini iş akışınıza göre değerlendirebilirsiniz.
Hesaplamayı değiştirebilecek başlıca istisnalar
- GVK 18 kapsamındaki telif ve ihtira beratı kazançlarında yüzde 17 gelir vergisi stopajı ve özel KDV sorumluluğu gündeme gelebilir.
- Noterlere yapılan serbest meslek ödemeleri genel stopaj kuralında ayrıca düzenlenmiştir.
- Bazı hizmetler KDV tevkifatına, indirimli orana veya istisnaya tabi olabilir.
- Yurt dışı hizmetlerde hizmetin ifa ve faydalanma yeri ile çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları sonucu değiştirebilir.
- Mahkemece hükmedilen vekâlet ücreti, adli yardım, arızi faaliyet veya muafiyet halleri özel değerlendirme gerektirebilir.
- KDV’nin gider ya da indirilecek vergi olarak ele alınması, alıcının faaliyeti ve indirim hakkıyla bağlantılıdır.
Bu yüzden internetteki tek oranlı hesap makinesini sözleşmenin yerine koymayın. GİB’in Serbest Meslek Makbuzu Hesaplama aracını kontrol amacıyla kullanabilir, nihai oran ve belge kararını güncel mevzuat ile mali müşavir görüşüne göre verebilirsiniz.
Alıcının kısa kontrol listesi
- Hizmet sağlayıcı serbest meslek erbabı mı, ticari işletme veya şirket mi?
- Belge türü faaliyetin niteliğiyle uyumlu mu?
- Tahsilat tarihi ile e-SMM tarihi tutarlı mı?
- Alıcı GVK 94 kapsamında stopaj sorumlusu mu?
- Uygulanan gelir vergisi stopaj oranı doğru mu?
- Hizmetin KDV oranı, istisnası ve tevkifat durumu kontrol edildi mi?
- Brüt ücret, KDV, kesintiler ve ödenecek net tutar matematiksel olarak tutarlı mı?
- Elektronik dosya güvenli biçimde muhafaza edildi mi?
Doğru belgeyi seçmek, yalnızca muhasebe kaydını tamamlamak değildir. Hizmet sağlayıcıya yapılacak ödeme, vergi dairesine aktarılacak kesinti ve alıcının gerçek maliyeti ancak aynı tabloda görüldüğünde süreç anlaşılır hale gelir.
Resmî kaynaklar
- GİB — 509 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği, güncel metin
- GİB — Vergi Usul Kanunu, 229, 231, 236 ve 237’nci maddeler
- GİB — 2026 Serbest Meslek Kazancı Vergi Rehberi
- GİB — Katma Değer Vergisi Genel Uygulama Tebliği, güncel metin
- GİB e-Belge — e-Arşiv Teknik Kılavuzu, Sürüm 1.18
- GİB Dijital Vergi Dairesi — Serbest Meslek Makbuzu Hesaplama
Son kontrol tarihi: 11 Ekim 2026. Sayısal örnekler yalnızca belirtilen varsayımlar altında geçerlidir; oran, istisna ve sorumluluklar işlem tarihinde yeniden kontrol edilmelidir.
